No plano internacional, as mulleres rurais son protagonistas imprescindibles na loita contra a pobreza, a protección do medio ambiente e a construción de sociedades máis equitativas. Con motivo desta efeméride, repasamos a situación xeral e poñémola en contraposición co que se está a facer no noso país.
Cada 15 de outubro desde 2008 conmemórase o Día Internacional da Muller Rural, unha data instaurada pola Asemblea Xeral das Nacións Unidas para recoñecer o labor da muller nas comunidades rurais de todo o mundo. Aínda que o seu traballo é decisivo para a produción de alimentos, a preservación dos recursos naturais e o sostemento das familias, continúan afrontando múltiples desigualdades que limitan o seu potencial e a súa capacidade de desenvolvemento.
Esta xornada busca poñer en valor o seu papel e xerar conciencia sobre os desafíos que afrontan, promovendo políticas públicas e accións que permitan construír un futuro máis equitativo e sostible.
POR QUE O 15 DE OUTUBRO?
A elección desta data non responde a un acontecemento histórico concreto, senón á súa proximidade co Día Mundial da Alimentación (16 de outubro), co obxectivo de subliñar a contribución esencial das mulleres rurais á seguridade alimentaria, ao desenvolvemento sostible e á erradicación da pobreza.
Esta efeméride parte da Cuarta Conferencia Mundial sobre a Muller, celebrada en Pequín en 1995, onde se destacou a necesidade de darlles visibilidade e apoio ás mulleres que viven e traballan no medio rural, garantindo o seu acceso aos recursos, á participación e á toma de decisións.
A proposta foise consolidando ata que, en 2007, a Asemblea Xeral da ONU aprobou oficialmente a conmemoración o 15 de outubro.
UNHA VISIÓN INTERNACIONAL DA SITUACIÓN
A nivel global, segundo datos da FAO e de ONU Mulleres, as mulleres representan cerca do 40 % da forza laboral agrícola. A súa participación abrangue desde as tarefas de cultivo e pastoreo ata a transformación artesanal de alimentos, a comercialización en mercados locais e a transmisión de coñecementos e tradicións. Non obstante, boa parte destas actividades permanecen invisibilizadas, xa que é habitual que non se contabilicen nas estatísticas oficiais ou se consideren unha extensión do traballo doméstico.
Ademais da súa achega económica, desempeñan un papel clave no coidado das familias e na cohesión das comunidades, o que converte o seu labor nun eixe central para garantir a seguridade alimentaria e a sostibilidade dos territorios.
As mulleres rurais enfróntanse en distintos puntos do mundo a unha serie de barreiras estruturais comúns que frean o seu desenvolvemento:
- Acceso limitado á terra e á propiedade: en moitos países, a titularidade das fincas segue en mans do home. Isto impídelles ás mulleres ter plena autonomía sobre a xestión dos recursos.
- Dificultades para acceder ao crédito e ao financiamento: a falta de avais ou dereitos de propiedade restrinxe a súa capacidade para investir en melloras produtivas ou innovacións.
- Brechas en educación e formación: o acceso á ensinanza técnica ou universitaria adoita ser menor para as mulleres rurais, aspecto que limita as súas oportunidades de liderado e profesionalización.
- Sobrecarga de traballo doméstico e de coidados: ademais das tarefas agrícolas, as mulleres adoitan asumir a maior parte das responsabilidades familiares, o que restrinxe o seu tempo dispoñible para outras actividades.
- Escasa representación institucional: a súa voz en cooperativas, sindicatos ou asociacións agrarias segue sendo minoritaria, logo a súa capacidade de incidencia na toma de decisións é reducida.
QUE SE FIXO AO RESPECTO?
A comunidade internacional recoñeceu que non pode haber desenvolvemento sostible sen a plena inclusión das mulleres rurais. Estas desigualdades, acumuladas en distintos niveis, provocan que o seu potencial estea infravalorado e desaproveitado, a pesar de que o seu empoderamento podería ser decisivo para avanzar, por exemplo, nos Obxectivos de Desenvolvemento Sostible (ODS).
Se ben o seu impacto segue a ser moderado, o certo é que nas últimas décadas se impulsaron programas e políticas dirixidas a mellorar esta situación, desde reformas lexislativas que garantan a titularidade compartida das explotacións agrarias ata plans de formación técnica e dixital.
Existen tamén exemplos de emprendedoras rurais que lograron xerar valor engadido nas súas comunidades: proxectos de transformación agroalimentaria con selo de calidade, iniciativas de turismo rural con perspectiva de xénero, cooperativas lideradas por mulleres que apostan pola innovación ou asociacións que promoven a conservación de razas autóctonas e produtos locais. Estas experiencias demostran que, cando se eliminan as barreiras, as mulleres rurais poden converterse en motor de desenvolvemento e modernización.
UNHA FOTOGRAFÍA DA MULLER RURAL EN ESPAÑA
As mulleres representan actualmente o 27,8 % dos empregados do sector primario en España, segundo un informe recente de Randstad Research baseado en datos do INE, o SEPE e a Seguridade Social. A cifra creceu de maneira notable respecto a 2019, cando se situaba arredor do 23 % —184.920 traballadoras dun total próximo a 796.000—, ata alcanzar no primeiro trimestre de 2025 ese 27,8 % ou, o que é o mesmo, 210.623 mulleres.
No que respecta á dirección de explotacións, a Enquisa sobre a Estrutura das Explotacións Agrarias (EEA/EEEA) do INE mostra que o 28,9 % das persoas á fronte das explotacións eran mulleres en 2023. Ademais, obsérvase unha tendencia crecente a que non só figuren elas como titulares, senón que tamén se recoñezan como xefas dos seus negocios. Aínda que as porcentaxes seguen sendo relativamente baixas, o avance feminino en postos de responsabilidade é lento pero sostido.
Andalucía concentra o maior número de mulleres á fronte de explotacións agrarias (66.887), seguida por Galicia (32.896), Castela-A Mancha (26.382), Comunidade Valenciana (21.525), Estremadura (16.139) e Castela e León (15.624). No extremo contrario atópanse Navarra (1.991) e A Rioxa (1.837). A distribución territorial tamén mostra diferenzas notables: comunidades como Galicia, Asturias ou Cantabria presentan porcentaxes de mulleres xefas de explotación moi por encima da media nacional, mentres que Navarra, A Rioxa ou Aragón se sitúan entre as máis atrasadas.
O tamaño da explotación resulta determinante. As mulleres teñen maior presenza nas pequenas, de menor superficie ou de carácter gandeiro modesto, e mesmo nas que non teñen terras anexas. En cambio, nas grandes a participación feminina diminúe de forma significativa. A figura da titularidade compartida, pensada para recoñecer de maneira formal o papel das mulleres en explotacións familiares, segue sendo pouco frecuente en moitas comunidades autónomas, o que limita a visibilización do seu traballo.
A presenza feminina na xestión de axudas públicas segue a ser reducida. Só o 37,5 % dos perceptores de axudas directas da PAC son mulleres e, no caso das axudas ao desenvolvemento rural, a porcentaxe descende ata o 31,2 %. A brecha é aínda máis acusada entre as mozas menores de 40 anos, que apenas representan o 0,8 % dos beneficiarios de axudas directas da PAC.
O envellecemento do campo é outro factor determinante: o 50,7 % das mulleres titulares de explotación superan os 65 anos.
As condicións laborais reflicten, ademais, unha desigualdade persistente. A temporalidade entre as traballadoras rurais alcanza o 60,9 %, fronte ao 52 % no caso dos homes. Así mesmo, o emprego a tempo parcial é máis frecuente entre as mulleres do sector que entre os homes.
PRINCIPAIS EIVAS ESPECÍFICAS EN ESPAÑA
1. Acceso limitado á titularidade e a postos de responsabilidade
-
Aínda que crece a presenza feminina, só o 28,9 % de xefas de explotación son mulleres.
- A figura da titularidade compartida segue infrautilizada, o que reduce a visibilización do seu traballo.
2. Desigualdade territorial e tamaño de explotacións
-
Forte concentración de mulleres á fronte de negocios agrarios en certas comunidades.
- Maior presenza en explotacións pequenas e gandeiras; escasa participación en explotacións grandes.
3. Brecha no acceso a axudas públicas
-
Só o 37,5 % de perceptores de axudas PAC son mulleres e un 31,2 % en desenvolvemento rural.
- A situación é máis grave entre menores de 40 anos (apenas 0,8 %).
4. Envellecemento das titulares de explotación
-
Máis da metade das mulleres titulares superan os 65 anos, o que compromete a remuda xeracional.
5. Precariedade e desigualdade laboral
-
Alta temporalidade (60,9 % fronte ao 52 % de homes).
- Maior peso do emprego a tempo parcial entre mulleres do sector.
O CASO CONCRETO DAS MULLERES RURAIS NO SECTOR LÁCTEO ESPAÑOL
España conta cunhas 9.000 explotacións de vacún leiteiro activas, segundo os datos do Fondo Español de Garantía Agraria (FEGA), das cales unha parte significativa se concentra en Galicia, Asturias, Cantabria e Castela e León, rexións onde a presenza feminina é especialmente relevante.
Historicamente, o vacún leiteiro foi un sector onde o traballo da muller resultou fundamental: muxido, alimentación do gando, xestión da recría, administración da explotación ou transformación artesanal do leite. Non obstante, durante décadas estas tarefas estiveron invisibilizadas baixo a figura de “axuda familiar”, sen recoñecemento na titularidade nin nas estatísticas oficiais.
No sector lácteo, a muller non só participa no traballo diario, senón tamén na toma de decisións estratéxicas. Cada vez é máis frecuente, e así tratamos de reflectilo nesta cabeceira, atopar ganderías dirixidas por mulleres novas que apostaron pola formación técnica e universitaria, a modernización das instalacións e a dixitalización de procesos. Non obstante, a remuda xeracional mantense baixa.
Así pois, a nivel laboral, as mulleres no vacún leiteiro comparten os problemas comúns ao medio rural: maior precariedade, temporalidade e parcialidade que os homes. Ademais, sobre elas recae con frecuencia a dobre carga de traballo produtivo e do fogar, o que limita o seu tempo e oportunidades de emprendemento.
Fronte a estes retos, xorden tamén exemplos inspiradores: cooperativas lácteas dirixidas por mulleres, explotacións familiares nas que elas lideran a transición cara a modelos máis sostibles e proxectos de transformación artesanal que engaden valor na orixe e favorecen a fixación de poboación nas zonas rurais.
POUCO QUE CELEBRAR (E MOITO CAMIÑO POR PERCORRER)
O Día Internacional da Muller Rural non debe ser unha xornada de celebración, senón de chamada á acción. Recoñecer a súa contribución implica xerar políticas públicas que promovan a igualdade real, garantir o acceso equitativo aos recursos e fomentar o seu liderado nos espazos de decisión.
Investir nas mulleres rurais é investir nun futuro máis xusto, resiliente e sostible. Empoderalas significa mellorar a produción de alimentos, fortalecer as economías locais e garantir que as novas xeracións atopen no campo un espazo de oportunidades e dignidade. Para iso, o recoñecemento institucional e social será imprescindible.
Tres ideas sobre o quid da cuestión…
1. Aínda hai grandes brechas no que se refire á titularidade e liderado
Só o 28,9 % das explotacións agrícolas e gandeiras están dirixidas ou rexistradas oficialmente a nome de mulleres en España, segundo a Federación de Asociacións de Mulleres Rurais (Fademur). A titularidade compartida segue sendo minoritaria, o que amosa unha falta de recoñecemento formal do seu traballo e das súas decisións.
2. A desigualdade no acceso a recursos é crítica
A nivel internacional, as mulleres rurais teñen menos acceso á terra, ao crédito, ás axudas públicas (PAC, desenvolvemento rural) e á formación técnica, limitando a súa capacidade de investimento, modernización das explotacións e emprendemento.
3. Sofren de forma clara unha maior sobrecarga de traballo e precariedade
Ademais das tarefas produtivas, as mulleres asumen, como norma xeral, a maior parte do traballo doméstico e de coidados, o que reduce o seu tempo e oportunidades. Tamén presentan maior temporalidade e parcialidade en comparación cos homes.
… e catro motivos para empoderar o seu papel no rural
1. É de xustiza recoñecer a súa contribución económica e social
As mulleres representan arredor do 40 % da forza laboral agrícola nivel mundial e están ao redor do 28 % en España. O seu traballo é esencial para a produción de alimentos, a gandería, a agricultura e a sostibilidade das comunidades rurais, aínda que historicamente fose invisibilizado.
2. O seu papel é fundamental na seguridade alimentaria
En sectores estratéxicos coma o vacún leiteiro, as mulleres participan no muxido, na alimentación do gando, na xestión das ganderías e na transformación de produtos lácteos, contribuíndo directamente a garantir alimentos para a poboación e a manter a cadea produtiva.
3. A súa figura foi historicamente básica para a conservación de coñecementos e para a sostibilidade
As mulleres rurais son gardiás de saberes tradicionais sobre cultivos, gando e recursos naturais. A súa implicación é clave na adaptación ao cambio climático, na biodiversidade e na xestión sostible dos territorios.
4. Son imprescindibles para o impulso ao desenvolvemento rural e á remuda xeracional
Empoderar as mulleres significa fomentar a innovación, fixar poboación no medio rural e garantir a continuidade de explotacións e comunidades. Sen a súa participación plena, o desenvolvemento rural sostible e a seguridade alimentaria veríanse comprometidos.
