A sesión “Gandería ou cinzas”, moderada polo secretario de Anembe, Marco Aurelio Sánchez Moreiro, reuniu a Gonzalo Palomo, veterinario e investigador vinculado á Universidade de Estremadura e ao Proxecto Mosaico, e a Jorge Conte, climatólogo e responsable da iniciativa de gandería rexenerativa Moncayo Ecológico (Noviercas, Soria). Desde experiencias diferentes, ambos coincidiron nun diagnóstico: o pastoreo pode reducir combustible, mellorar a resiliencia e soster actividade rural, pero a súa aplicación práctica tropeza a miúdo con normas afastadas da realidade de moitas aldeas.
O problema non sempre é unha prohibición expresa. Ás veces aparece como unha suma de requisitos: escrituras, contratos, cesións formalizadas, herdanzas aceptadas ou autorizacións de copropietarios. Sobre o papel ofrecen seguridade xurídica; sobre o terreo poden facer que o gandeiro desista. Unha leira que deixa de pastarse acumula vexetación e acaba incorporándose á masa combustible que alimenta os incendios.
Menos incendios, pero máis extremos
Un dos puntos de partida de Palomo foi o “paradoxo da extinción”. Os servizos de prevención e extinción melloraron a súa capacidade para apagar incendios nas súas fases iniciais. Iso reduciu moitos lumes pequenos, pero, se o monte non se xestiona, a biomasa continúa acumulándose. Cando coinciden altas temperaturas, baixa humidade, vento e continuidade vexetal, o lume pode alcanzar unha intensidade difícil de controlar.
“A maior efectividade dos servizos de extinción fixo que a redución de biomasa forestal non sexa paulatina, con pequenos incendios, senón que se vai acumulando ata que se desatan eses megaincendios fóra da capacidade de extinción”, explicou.
Estes incendios non se definen só pola superficie queimada: poden xerar novas ignicións e ventos erráticos, ata obrigar os equipos de emerxencia a priorizar a protección de persoas e infraestruturas.
O cambio climático agrava o risco, pero Palomo subliñou que o fenómeno non se entende sen o abandono rural. Alí onde antes había cultivos, pastos, gando, camiños transitados e actividade humana, hoxe existen masas continuas de vexetación. “Hai certo consenso científico en que a causa última desta gran acumulación de biomasa sería o abandono dos montes como consecuencia do despoboamento rural”, afirmou.
Conte observou o mesmo proceso desde a leira. Cando unha zona deixa de pastorearse non só se perde un recurso económico: “Estase perdendo o ecosistema que sustentou a vida en todas as súas expresións, incluída a humana, sobre estas terras”. A curto prazo aumenta o risco de incendio; a medio e longo prazo deterioráronse o solo, a infiltración de auga e a resposta ante secas e inundacións.
Recuperar unha paisaxe en mosaico
O Proxecto Mosaico, desenvolvido no norte de Estremadura, parte dunha idea sinxela: unha paisaxe diversa e xestionada é menos vulnerable ao lume que unha masa continua de combustible. O seu obxectivo é recuperar unha matriz formada por pastos, cultivos, bosquetes, matogueira xestionada, zonas forestais ordenadas e actividade gandeira.
En comarcas como Sierra de Gata, Las Hurdes ou La Vera, o proxecto traballa con ganderías, administracións e técnicos para identificar áreas onde o pastoreo pode reducir o risco. Non se trata simplemente de introducir animais no monte, senón de decidir onde, cando, con que carga e con que obxectivos.
Este enfoque obriga a revisar unha inercia histórica: durante décadas, parte da política forestal considerou o gando máis como un perigo para a reforestación que como unha ferramenta de xestión.
Palomo diferenciou os cortalumes lineais clásicos dos Puntos Estratéxicos de Xestión (PEX). Moitas das infraestruturas coñecidas como cortalumes funcionan sobre todo como vías de acceso para os medios de extinción, pois un incendio intenso pode superalas mediante faíscas. Os PEX son zonas seleccionadas tras analizar o territorio e o comportamento histórico do lume, nas que se reduce combustible para facilitar manobras seguras e limitar a potencialidade dun gran incendio.
O lume ocorrido en maio de 2023 no Chorrito de Ovejuela, en Las Hurdes, mostrou o efecto destas actuacións. “Puidemos comprobar como un pastoreo ben planificado e executado pode retardar o avance do lume e mesmo salvar amplas zonas”, lembrou Palomo, quen lamentou que non se puidese actuar sobre unha superficie maior.d
O gandeiro, prestador de servizos ambientais
Para que o pastoreo preventivo funcione debe planificarse e medirse. Nos primeiros pilotos de Mosaico participaron ganderías de caprino, ovino, vacún e mixtas. Os rabaños de ovellas e cabras lograron un maior cumprimento nalgúns cortalumes e, en paisaxes con moita matogueira, o caprino obtivo mellores resultados.
A eficacia avalíase mediante indicadores de execución e dispoñibilidade forraxeira. O gandeiro asume compromisos e o seu traballo debe verificarse. Por iso, Palomo defende un pagamento por servizo ambiental, non unha subvención xenérica.
“Isto non debe ser café para todos”, advertiu. A remuneración tería que modularse segundo o grao de cumprimento e pagar unha función concreta: reducir combustible en áreas estratéxicas e contribuír á xestión do territorio. Engádense outros beneficios, como o mantemento da biodiversidade, a mellora da fertilidade do solo, o secuestro de carbono e un custo inferior ao dalgúns tratamentos mecánicos.
En Estremadura formuláronse pagamentos para cortalumes e PEX, con perspectivas de alcanzar os 200 euros por hectárea no marco do PEPAC. Palomo considera que é un incentivo interesante, pero insuficiente sen infraestruturas, apoio técnico e profesionais. “Arriscámonos a chegar tarde con estas medidas en moitos territorios”, alertou. Sen explotacións activas, non haberá quen preste eses servizos.
Normas que bloquean o pastoreo
A rendibilidade non é o único freo. Palomo citou as dificultades para obter un rexistro de explotación cando se esixen condicións inviables en determinados montes, como o peche perimetral, e a ausencia frecuente de bebedoiros, accesos ou cortes.
Outro problema é acreditar o dereito de uso dos terreos. En moitas aldeas hai leiras con varios herdeiros, acordos verbais, propietarios emigrados, parcelas sen actualizar e comunidades sen unha representación clara. Esixir escrituras ou contratos plenamente formalizados pode bloquear o aproveitamento durante anos. “Ao gandeiro chégalle a xubilación antes que a autorización de pastoreo”, resumiu.
En certos montes tampouco existe unha “sinatura cualificada”, por exemplo, en terreos de socios sen xunta xestora. Palomo propón que o pastoreo preventivo poida considerarse unha obra forestal ou prestación de servizo, de maneira similar á entrada dunha cuadrilla, e que a autorización de uso non sexa sempre un requisito previo imposible.
Conte atopouse en Soria coa esixencia de valados físicos. Son custosos, poden afectar o ecosistema e sufrir danos pola fauna silvestre. Fronte a eles, defende os colares de valado virtual, que permiten delimitar áreas, localizar os animais e adaptar o manexo sen instalar peches permanentes. “Son mesmo máis eficaces que os valados físicos”, afirmou.
Non se trata de eliminar controis, senón de adaptar os procedementos. Palomo lembrou que en Galicia existen fórmulas de flexibilización para acceder a terreos polo interese xeral da prevención de incendios e considerou que deberían estudarse noutros territorios. O proxecto LIFE RESIFIRE analizará tamén posibilidades normativas e modelos de contratación de servizos ambientais.
Do lume ao solo
Conte ampliou o foco desde a paisaxe que arde ata o solo que se degrada. O solo non é un soporte inerte, senón un ecosistema vivo formado por minerais, materia orgánica e microorganismos. Cando se degrada, infiltra peor a auga, resiste menos as secas e agrava as inundacións. “O solo morto é a consecuencia da desertificación”, explicou.
Desde a gandería rexenerativa, sostén que o gando pode formar parte da solución: “A fronteira entre problema e solución está no manexo”. O animal pode actuar como extractor de recursos ou integrarse como unha peza do ecosistema. Conte tamén advertiu sobre o uso impreciso do termo “rexenerativo”: non debe contrapoñerse á gandería ecolóxica, senón entenderse como un paso máis, no que se mide se as prácticas melloran realmente o solo, a biodiversidade e a resiliencia.
O manexo rexenerativo imita o movemento dos grandes herbívoros e apóiase en tres principios: altas cargas instantáneas, tempos curtos de pastoreo e períodos longos de descanso. Así favorécese o “efecto manda”, evítase consumir o rebrote e permítese que as plantas recuperen reservas.
O sobrepastoreo, insistiu, non depende só do número de animais, senón do tempo que permanecen nunha zona e de se regresan antes de que a planta se recupere. “A clave para non sobrepastorear é o tempo de permanencia nun mesmo sitio, e non o número de animais que estean nese sitio”.
Este manexo inflúe tamén no carbono. Tras o pastoreo, a planta utiliza reservas radiculares para rebrotar e abandona parte das súas raíces, incorporando carbono ao solo. Conte definiuno como unha “bomba de carbono”, pero precisou que non é un efecto automático: require presión suficiente, estancia breve e descanso adecuado.
Manexo adaptado ao terreo
Moncayo Ecológico traballa entre os 1.200 e os 1.500 metros de altitude, nun mosaico de pradarías, bosques e monte. Nas áreas baixas aplica, entre maio e xullo, cargas altas, tempos curtos, pastor eléctrico, conducións de auga e lotes diferenciados. A finais do verán e no outono, o gando desprázase a zonas altas e boscosas, onde os colares de valado virtual facilitan o aproveitamento.
No inverno, a suplementación dirixe o impacto animal cara a áreas con matogueira ou con solo espido, onde os animais actúan como “rozadoras, fertilizadoras e esparexedoras de mantillo”.
Conte traballa con Serrana Negra pola súa rusticidade, aptitudes maternais e facilidade de manexo. Moncayo Ecológico transforma e comercializa desde o territorio, en colaboración coa carnicería La Fresquera del Moncayo, para defender prezos baseados nos custos reais: “Queremos que o noso produto chegue ata o consumidor co mesmo agarimo co que se produciu”.
Revisar as normas antes de pedir resultados
O valado virtual aparece en ambas as experiencias como unha tecnoloxía con potencial para recuperar áreas difíciles e reducir custos, aínda que a súa utilidade queda limitada cando a normativa esixe peches físicos. A innovación técnica necesita un encaixe administrativo.
Palomo reivindicou, así mesmo, o papel dos veterinarios. Desde as oficinas de zona ata os profesionais de campo, adoitan ser o primeiro contacto dos gandeiros cunha armazón administrativa complexa e poden colaborar na tramitación, no seguimento e na adaptación de criterios sanitarios á realidade extensiva.
O pastoreo non é unha solución illada. Debe combinarse con queimas prescritas, rozas, recuperación de cultivos, tratamentos silvícolas e planificación territorial. Conte reclamou aos responsables públicos “un cambio de visión” para recoñecer que a agricultura e a gandería rexenerativas poden ser alternativas rigorosas e viables ambiental e economicamente.
A conclusión compartida foi clara: se as administracións queren que o pastoreo axude a previr incendios e mellorar a resiliencia climática, deben revisar as normas que o dificultan. Esa análise debe chegar a requisitos concretos: acreditación do uso de leiras, rexistros, valados, autorizacións, compatibilidade con outros aproveitamentos, pagamentos por servizos ambientais e infraestruturas básicas.
Non se trata de eliminar garantías nin de ignorar os dereitos de propiedade, senón de evitar que a protección formal bloquee usos beneficiosos. Unha declaración responsable con controis pode ser máis útil que esixir documentos imposibles; un valado virtual pode resultar máis adecuado que un físico, e un pagamento por servizo ambiental, se se verifica o traballo realizado, pode ser máis xusto que unha axuda xenérica.
O pastoreo preventivo e a gandería rexenerativa requiren planificación, coñecemento e control, pero tamén unha Administración capaz de comprender o terreo que regula. Sen esa revisión, moitas estratexias contra os incendios e o cambio climático seguirán chocando cun obstáculo pouco visible: normas que impiden que o gando entre precisamente onde máis falta fai.
